Plus Wat staat er op het spel op de klimaattop in Katowice?

Nog tot 14 december onderhandelen nationale en supranationale regeringen op de 24ste editie van de Conference of the Parties (COP) over de uitvoering van het historische akkoord van Parijs, dat drie jaar geleden werd afgesloten. Wat staat er op de agenda? Welke doorbraken kunnen we verwachten? Susanova vroeg het aan Hans Bruyninckx, directeur van het Europees Milieuagentschap (EMA).

Senne Starckx | 1 december 2018
Hans Bruyninckx
©EMA

Twee onderwerpen domineren het programma van de ‘COP24’: het rulebook en de Talanoa-dialoog. Het eerste onderwerp gaat over de wijze waarop de deelnemende landen hun klimaatinspanningen, waarvoor ze zich drie jaar geleden engageerden in Parijs, gaan meten, vergelijken en eventueel bijstellen. “Een nogal technische discussie,” zegt Hans Bruyninckx, “maar het rulebook is belangrijk. We hebben heldere afspraken nodig voor de implementatie van het klimaatakkoord van Parijs en voor de opvolging ervan. Landen kunnen wel mooie beloftes doen, maar ze moeten ze ook waarmaken. De top in Katowice moet leiden tot een transparant raamwerk om objectief te kunnen vaststellen of ze hun plannen ook effectief uitvoeren.”

Alsmaar stijgende emissies

In het klimaatakkoord van Parijs werd afgesproken om de opwarming van de aarde tegen 2100 ‘well below’ onder de twee graden Celsius te houden ten opzichte van pre-industriële tijden. De ondertekenaars van het verdrag gaven zelfs aan dat ze de temperatuurstijging zouden willen beperken tot anderhalve graad. Mooie beloften, maar anno 2018 lijkt het er eerder op dat we “recht op de afgrond afstormen”, zoals VN-baas António Guterres zopas verkondigde. Met de huidige emissies – die sinds 2017 trouwens weer stijgen – komen we uit op een opwarming van drie tot vijf graden. Dat zal catastrofale gevolgen hebben: wereldwijd extreem weer, droogtes, overstromingen en verzuurde oceanen. ‘Symptomen’ die zich ook vandaag al laten zien, getuige onder meer de recente extreme regenval in Italië, de bosbranden in Californië en het mondiale afsterven van koraalriffen. Kortom, het verdrag van Parijs zal al achterhaald zijn voor het in 2020 effectief in werking treedt. Pittig detail: pas in 2020 zullen de Verenigde Staten ook effectief uit het klimaatakkoord stappen, nadat president Donald Trump hiertoe in 2017 besliste.

Verhoogde ambities vereist

De huidige klimaatinspanningen, zoals afgesproken in het akkoord van Parijs, moeten dus fors toenemen. Ze moeten zelfs worden verdrievoudigd als we de limiet van twee graden willen halen, zo melden experts van de Verenigde Naties. Die verhoogde ambities vormen de kern van de Talanoa-dialoog, genoemd naar de traditionele eilandraden op de Fiji-archipel. “De beperking tot twee graden is een top-downdoelstelling”, zegt Bruyninckx. “Maar je kunt de rekening ook maken door te vertrekken vanaf de klimaatplannen en inspanningen van individuele landen of blokken (zoals Europa, red.). Bottom-up dus. Als we dat doen, komen we in 2100 uit op een opwarming tussen drie en vier graden. Met andere woorden: er gaapt een kloof tussen waar we willen eindigen en waar we dreigen te eindigen. De Talanoa-dialoog dient om die kloof zo snel mogelijk te dichten, liefst nog voor 2020. Want hoe langer we wachten, hoe moeilijker (lees: duurder, red.) de ingrepen zullen worden en hoe destructiever de gevolgen.” In het beste geval leidt de dialoog tot een cycle of ambitions, met concrete plannen en een versnelde uitvoering. In het slechtste geval blijven we aanmodderen. Dat is het meest realistische scenario, zullen pessimisten beamen.

Klimaatneutraal tegen 2050?

Als directeur van het EMA heeft Bruyninckx een uitstekend zicht op de actuele situatie in de Europese Unie. Als voortrekker in de klimaatproblematiek moet Europa het goede voorbeeld geven in Katowice. De aankondiging van Europees commissaris voor Klimaatactie en Energie Miguel Cañete om de EU tegen 2050 klimaatneutraal te maken, kan daarom als een gericht schot voor de boeg worden gezien. Klimaatneutraal wil overigens niet zeggen dat de EU-lidstaten over 32 jaar geen broeikasgassen meer mogen uitstoten. Het betekent wel dat alles wat in de atmosfeer belandt, moet worden gecompenseerd, bijvoorbeeld door de uitstoot van CO2 af te vangen boven schoorstenen. De EMA-chef juicht de Europese ambitie toe, maar hij wijst erop dat dit ingrijpende veranderingen vereist op het vlak van transport, mobiliteit, landbouw, voedseldistributie en energie. “Ons westerse voedingspatroon is niet alleen ongezond voor onszelf, maar ook voor de planeet. Het is niet houdbaar. En voor ons transport- en mobiliteitssysteem moeten we een gigantische knoop ontwarren.”

Bruyninckx erkent dat de omslag moeilijk zal worden. Ook in België, waar we eigenlijk nog moeten beginnen met drastische uitstootdalingen. “Dat is het punt waarop we staan. Tijdens de transitie moeten politici er vooral over waken dat de lasten rechtvaardig verdeeld worden, dat mensen niet worden afgesneden van basisbehoeften. Daarom is het cruciaal dat we duurzame alternatieven ontwikkelen.” Een concreet voorbeeld van zo’n duurzaam en betaalbaar alternatief is een modern en dicht netwerk van hogesnelheidstreinen tussen de grote Europese steden, als concurrentie voor de vervuilende luchtvaart binnen Europa.

De keuze van Katowice

Wat moeten we eigenlijk denken van de locatie van de klimaattop, de hoofdstad van een regio (Silezië) met een van de rijkste steenkoolreserves van Europa? Is het niet vreemd dat een klimaattop wordt georganiseerd in een land dat voor zijn elektriciteitsvoorziening nog grotendeels steunt op het verbranden van steenkool, wellicht de vuilste vorm van energieopwekking? Bruyninckx: “Polen is al voor de derde keer gastland voor de klimaattop. Ze kunnen die niet nog eens in Warschau houden (zoals in 2013; in 2008 was Poznań gaststad, red.).” Maar de keuze voor Katowice is niet toevallig. Ze valt uit te leggen op twee manieren. “Je kunt het zien als een signaal van de Poolse regering dat ze halsstarrig blijft vasthouden aan steenkool. Maar ook als een poging om de sociale dimensie van de transitie naar een duurzame economie op de agenda te krijgen. Als die kolencentrales van de ene op de andere dag zouden sluiten, zit Polen niet alleen met stranded assets (de plotse afwaardering van fossiele reserves, red.), maar ook met duizenden stranded workers. Daar kun je niet omheen. Ik ben van nature een optimist, dus ik geloof in de laatste uitleg.”

Verder lezen?

Maak een profiel aan en lees Susanova nu 1 maand gratis.