Plus "Nu radicaal innoveren"

De energie-intensieve industrie staat voor een belangrijke opgave. Zowel het energieverbruik als de CO2-uitstoot moet fors naar beneden, ondanks de reeds gerealiseerde dalingen. Vooral vanaf 2030 zijn de gevraagde reducties uitdagend. Volgens Tomas Wyns, onderzoeker aan de Vrije Universiteit Brussel en het Institute for European Studies heeft de decarbonisatie geen kans zonder nieuwe producten, andere businessmodellen en vooral radicale procesinnovaties.

Dit artikel maakt onderdeel uit van het dossier:
Klimaattop
Eline Van Assche | 22 november 2016
Tomas Groot
© Tomas Groot

Er wordt veel verwacht van procesinnovaties.Waarom zijn die vooral in de energie-intensieve industrie noodzakelijk?

We hebben in Vlaanderen een redelijk oude industrie, met doorgewinterde processen en technologieën die optimaal functioneren. Het gaat vooral om de staal-, chemie- en cementindustrie. Maar net die bedrijven stoten ook veel CO2 uit en vragen erg veel energie. Om aan de klimaatdoelstellingen te voldoen, zijn de processen aan een grondige herziening toe. Met kleine maatregelen kunnen we nooit de gevraagde reducties halen.

Welke factoren kunnen een stimulans betekenen voor dergelijke procesinnovaties?

Op energie besparen en minder CO2 uitstoten is belangrijk om de klimaatdoelen te halen, maar de innovatie moet ook andere voordelen met zich meebrengen. Als het nieuwe proces het bedrijf geen commerciële winst oplevert, is de kans heel klein dat men erin investeert. Klimaatvoordelen moeten dus gepaard gaan met kostenbesparing of een productiviteitsverbetering, zodat je bijvoorbeeld meer eindproduct kan halen uit de verbruikte grondstoffen. Daarnaast worden radicale proces-innovaties vaak gestuurd vanuit de vraag naar nieuwe producten. Komt er een nieuw product op de markt, dan blijken bestaande processen vaak ontoereikend. Andere stimulansen komen dan weer meer van buitenaf. Strengere wetgeving of milieu- en klimaatdoelstellingen dwingen de industrie tot actie.

Wat zijn typische barrières die procesinnovaties doen stokken? 

In Europa en ook in Vlaanderen hebben we een mature, conventionele industrie. Bovendien biedt de markt weinig ruimte voor groei en zijn dergelijke investeringen bijzonder kapitaalintensief.
Dat brengt een hoog technologisch en economisch risico met zich mee. En in dit negatieve investeringsklimaat is er net weinig ruimte voor het mislukken van projecten. Om die redenen zijn veel bedrijven niet geneigd uitgebreid in te zetten op onderzoek en ontwikkeling. Al vormt de chemie een uitzondering. Het valt me ook op dat men bij de ontwikkeling van nieuwe beleidsmaatregelen vooral naar bestaande bedrijven en verworven technologieën kijkt. Nieuwkomersworden veel minder gehoord.

Hoe kunnen we die barrières wegwerken? 

Een belangrijke taak is weggelegd voor overheden. Een procesinnovatie werkt in verschillende stappen. Een onderzoeksinstelling of bedrijf werkt een idee uit en test het in een laboratorium. In een volgende fase moet het idee uitgeprobeerd worden op iets grotere schaal. Daar is kapitaal voor nodig. Veel onderzoek blijft in die fase steken. Bedrijven en overheden moeten samen innovatiesteunpunten en -platformen ontwikkelen om procesinnovaties verder aan te wakkeren. Overheidssteun kan het risico van dergelijke investeringen indammen. Tot slot moet de overheid ervoor zorgen dat de regels en wetten gelijke tred houden met de nieuwe processen. Het gebeurt nog te vaak dat wetgeving belangrijke innovaties in de weg staat.

Het lijkt wel alsof de overheid de sleutel in handen heeft. Wat kunnen bedrijven zelf doen?

Bedrijven moeten in de eerste plaats beseffen dat de tijd gekomen is om radicaal te innoveren. Als men enkel het nodige doet wanneer strengere wetgeving ingevoerd wordt, zal de verandering niet ingrijpend genoeg zijn. Bovendien wil je als economische sector het initiatief niet volledig aan anderen overlaten. Ondernemingen kunnen best zelf de touwtjes in handen nemen. Dat betekent dat ze actief moeten meedenken over mogelijke innovaties en doorbraaktechnologieën. Roadmaps opstellen met daarin de kansen en pijnpunten, onderzoek initiëren en opties ontwikkelen, is de boodschap. Wanneer technologieën met potentieel het daglicht zien, bekijken ze best samen met de overheid hoe ze naar de markt kunnen worden gebracht.

Echte doorbraaktechnologieën hebben tijd nodig om ingang te vinden. Hebben ze genoeg impact om het tij nog te keren?

Het klopt dat de tijd dringt. 80 procent CO2-reductie tegen 2050: voor de industrie is dat bijna korte termijn. Dat wil zeggen dat we de komende tien à vijftien jaar volop moeten investeren in onderzoek en ontwikkeling. En dat de veelbelovende projecten binnen die termijn getest worden in pilot plants en demonstratieprojecten. Zo hebben we de twintig jaar erna om de technologieën kosteneffectief op de markt te brengen en te commercialiseren.

Ziet u dat ook werkelijk gebeuren? Wat beweegt er momenteel in Vlaanderen?

Vlaanderen is een erg geïndustrialiseerde regio. Enkele grote spelers zijn zeker bezig met beloftevolle projecten. Een mooi voorbeeld is de demonstratieplant voor bioplastics die chemiebedrijf Avantium samen met BASF wil bouwen in de Antwerpse haven. Arcelor- Mittal experimenteert met afvalgassen voor de productie van bio-ethanol. De papierindustrie is met meerdere initiatieven bezig om verpulping efficiënter te laten verlopen. 

Er is in Vlaanderen ook een enorm potentieel om de petrochemie, die thuis is in de Antwerpse haven, te vervangen door een biogebaseerde industrie. Om in 2050 basischemicaliën te kunnen maken uit biomassa moeten we vandaag de processen hertekenen. Er zijn dus zeker mooie cases, maar in het algemeen is onze industrie nog niet klaar voor de grote doorbraken. Meer clustering is nodig. Een groot deel van de innovatie, inclusief een deel van de procesinnovatie en de technologische steun daarvoor, kan uit de Vlaamse kmo’s komen. Samenwerking tussen onderzoeksinstellingen, kmo’s en grote bedrijven is dan ook essentieel. Hoewel de beleidsmakers dat beseffen, is het toch hoog tijd dat men een versnelling hoger schakelt.

Verder lezen?

Maak een profiel aan en lees Susanova nu 1 maand gratis.