"Duurzaamheid, da's toch niks voor ons?"

Van noodlijdende OCMW-ziekenhuizen tot een straffe zorgverstrekker met een vooruitstrevend duurzaamheidsverhaal: op enkele jaren tijd heeft de Antwerpse ziekenhuisgroep ZNA zich ontpopt tot een voorbeeldspeler rond duurzaam ondernemen. Binnen de zorg én daarbuiten.

Dit artikel maakt onderdeel uit van het magazine:
Susanovamagazine september 2020
Fran Herpelinck | 15 september 2020
Zna Sdg Duurzaamheid
© Dirk Kerstens

Sinds de introductie in 2015 hebben in Vlaanderen niet alleen overheden, bedrijven, grote verbruikers en usual suspects hun duurzaamheidsverhaal via de SDG’s van de Verenigde Naties een nieuw elan gegeven. Dat bewijst het voorbeeld van Ziekenhuis Netwerk Antwerpen, kortweg ZNA. Het Antwerpse fusieziekenhuis is met meer dan 2500 bedden de grootste zorgverstrekker van België en behoort qua omvang tot de top tien van zorgbedrijven in Europa. ZNA is een netwerk dat bestaat uit negen ziekenhuizen, twee medische centra en een woonzorgcentrum.

Wie online op zoek gaat naar de duurzaamheidsacties van ZNA, ontdekt een profiel dat er niet op gericht is om makkelijk te scoren. Annelies Casteleyn, sinds acht jaar duurzaamheidsmedewerker bij ZNA, legt het ons uit. “We leggen in onze communicatie de nadruk op onze waarden. Wij staan voor toegankelijke, kwaliteitsvolle zorg en hebben tegelijk aandacht voor al onze stakeholders, van patiënten tot familieleden, verplegend personeel en sociale organisaties. Vanuit die waarden doen we aan duurzaam ondernemen.”

Blik verruimen

Het verhaal van ZNA begint in 2004, wanneer verschillende Antwerpse OCMW-ziekenhuizen het water aan de lippen hebben en samenvloeien. Onder de vlag van Ziekenhuis Netwerk Antwerpen volgt een periode van introspectie. “Er was geen sprake van om in die jaren al expliciet in te zetten op duurzaamheid. Het was toen vooral zaak om ZNA financieel gezond en rendabel te maken. Wat ons over een periode van tien jaar tijd toch aardig gelukt is”, blikt milieucoördinator Tom Havermans terug. In 2015 start ZNA een traject op om in 2019 de kwaliteitsaccreditatie JCI te halen, waarmee een eerste kiem wordt gezaaid voor meer duurzaamheid op de ziekenhuisvloer. “Betere zorgverlening, de veiligheid van gebouwen: die aspecten waren van tel. Maar duurzaamheid was toen nog een synoniem voor milieubeleid: het omgaan met energie, water en afval. Door op een kritische manier aan de slag te gaan met de SDG’s, hebben wie die blik kunnen verruimen.”

Aan de slag

Om niet op een vrijblijvende manier met de SDG’s om te springen, voerde ZNA begin vorig jaar een materialiteitsanalyse uit rond zijn eigen duurzaamheid. Daarvoor vroeg het een subsidie aan bij het het Federaal Instituut voor Duurzame Ontwikkeling, wat het mogelijk maakte om de hulp in te roepen van een externe consultant. In zo’n materialiteitsanalyse maakt een organisatie een balans op van de SDG’s en de aspecten waar het een (materiële) impact op kan hebben. “We wilden de SDG’s graag gebruiken om onze werking duurzamer te maken, maar toegegeven: we kenden weinig van deze materie, dat hebben ze ons allemaal moeten uitleggen. Het bewijst dat je geen expert moet zijn om met de SDG’s aan de slag te gaan”, vertelt Havermans.

Casteleyn: “In de eerste plaats hebben we een vertaalslag gemaakt van de SDG’s: de doelstellingen zelf zijn algemeen en enigszins vaag en vragen daarom een herwerking als je er concreet mee aan de slag wilt. Op die manier hebben we – het aantal is geheel toevallig – zeventien duurzaamheidsthema’s uitgestippeld waarin zestien van de zeventien SDG’s aan bod komen. Die oefening was heel belangrijk. Zonder vertaalslag kan je niet uitmaken welke SDG’s voor jouw organisatie belangrijk zijn en hoe en in welke mate je impact kan hebben. Onze basiswaarde, kwalitatieve en veilige zorg, is bijvoorbeeld het eerste duurzaamheidsthema dat wij uitschreven. Door daarop te focussen werken we zowel aan SDG 3, ‘Goede gezondheid en welzijn’, als aan SDG 16, ‘Vrede, veiligheid en sterke publieke diensten’. Via dit handvest voor ons duurzaam ondernemen hebben we in meerdere of mindere mate impact op alle aspecten van duurzaamheid. Enkel SDG 14, die focust op leven in de oceaan, vonden we lastig om te integreren.”

Publiek bevragen

Succesvol duurzaam ondernemen vereist, naast tal van andere zaken, dat binnen een organisatie alle neuzen in dezelfde richting wijzen. Die opdracht was volgens Havermans en Casteleyn de grootste uitdaging van hun lopende traject naar duurzaam ondernemen. “Na de vertaalslag van de SDG’s zijn we de werkvloer op gestapt”, zegt Casteleyn. “We hebben, van ziekenhuisdirecteur tot patiënt, onze stakeholders bepaald en hebben hen bevraagd over onze zeventien thema’s. We vroegen hen de thema’s een score te geven naargelang hun belang. De insteek was: welke impact kan ZNA hebben op al deze aspecten? We kregen van meer dan duizend mensen feedback, via enquêtes, sociale media en een app.”

“Uit die antwoorden hebben we ontzettend veel geleerd. Een eerste les: baken een kritische doelgroep af. Je kan eigenlijk niet aan patiënten vragen om je ziekenhuis kritisch door te lichten op duurzaamheidsvlak. Dat gebeurt best door iemand die de sector goed kent. Verder zagen we een opvallende trend binnen ons managementskader: in hun analyse schoven managers vaak de thema’s naar voren rond doelstellingen waar de afgelopen jaren al op gewerkt was. Waar nog geen actie rond ondernomen was, leek hen steevast minder prioritair. De SDG’s mogen niet louter dienen om je eigen beleid te bevestigen: ze hebben net de kracht om je uit te dagen, als je er op de juiste manier mee omspringt. Door die trend aan elk van onze directeurs voor te leggen, konden we makkelijker de dialoog aangaan rond wat nu écht belangrijk is.”

Plannen in lockdown

Dit voorjaar werd het SDG-traject van ZNA midscheeps stilgelegd door COVID-19. Het ziekenhuisnetwerk plooide terug op zijn eerste prioriteit: kwalitatieve zorg. De toekomstplannen rond duurzaam ondernemen gingen even de koelkast in. Maar stilaan komt er opnieuw schot in de zaak. Zo krijgt het plan vorm om tegen volgend voorjaar elk personeelslid één van de zeventien ZNA-doelstellingen te laten uitkiezen om een jaar lang aan te werken, als deel van een persoonlijk evaluatietraject. Elk van de departementen van ZNA zal bovendien jaarlijks rond drie doelstellingen werken.

Ook komen er opleidingen voor het team van aankopers, die een belangrijke rol vervullen bij de keuze van materialen. De afvalberg van ZNA bedraagt jaarlijks 2,2 miljoen kilogram afval, waaronder veel wegwerpspullen en single use-materialen. Door de aankopers op te leiden rond circulair materialengebruik kunnen de afvalberg en het energieverbruik volgens ZNA een stuk kleiner worden. Havermans: “Verder kan elk van onze personeelsleden zich vrijwillig inschrijven voor opleidingen over duurzaam ondernemen. Zo willen we hen laten bijleren. Wie mee wil stappen in dit verhaal, krijgt daar alle kansen toe. Onze collega’s worden onze ambassadeurs.”

Vooroordelen aan de kant

Voor Havermans en Casteleyn zijn de SDG’s in ieder geval niet meer weg te denken uit de dagelijkse werking van ZNA. “Het grootste voordeel van de SDG’s? Ze hebben ons geholpen om foute werkwijzes te doorprikken”, stelt Casteleyn. “Voorheen botsten we vaak op vooroordelen, zoals ‘duurzaamheid, dat is toch niets voor ons?’. Personeelsleden zagen hun eigen aandeel niet, terwijl duurzaamheid vanuit een organisatie net iedereen aanbelangt en iedereen zijn steentje kan bijdragen, zonder dat het extra moeite kost. De SDG’s zijn een kapstok om ons duurzaamheidsverhaal te vertellen. De materialiteitsanalyse was voor ons een vertrekpunt om ons inzicht te geven in hoe we onze middelen en tijd zo efficiënt mogelijk kunnen inzetten voor een zo groot mogelijke impact.”

Havermans: “De SDG’s zijn een work in progress, maar ze maken ons nu al duidelijk dat duurzaam handelen voor iedereen een haalbare kaart is. En dat elke SDG ook een impact heeft op andere SDG’s. Je moet niet te snel zeggen dat je op een bepaald vlak geen impact hebt of kan hebben. Neem nu de SDG ‘Geen honger’. Wisten we aanvankelijk niet goed wat ons eigen aandeel kon zijn, dan zagen we na onze vertaalslag van de SDG’s wél concrete verbeterpunten. Zo vermijden we nu nog meer dan vroeger voedseloverschotten en proberen we ons aanbod cultureel diverser te maken: wil je graag halal, koosjer of vegetarisch eten, dan bieden wij die keuze, dankzij de SDG’s. Dezelfde zienswijze geldt voor efficiënter energiegebruik, duurzame mobiliteit enzovoort.”

“Let op, we zijn er nog lang niet. Veel mensen hebben nog altijd een terughoudende reflex als duurzaamheid ter sprake komt. Te duur, niet haalbaar, niet van toepassing. Om lessen te blijven leren, nemen we deel aan de leerstoel Management Education for Sustainability van de Antwerp Management School (die in 2017 met de steun van BASF Antwerpen, Port of Antwerp en Randstad België werd opgericht, red.) Op die manier kunnen we huidige en toekomstige managers meenemen in onze missie. Het zal een uitdaging blijven om een inclusief verhaal te brengen waar elk personeelslid een impactvolle rol in speelt. Dankzij onze doelgroep van meer dan een miljoen mogelijke patiënten blijven we geprikkeld. In onze visie zit de maatschappelijke verantwoordelijkheid voor een ganse regio. Ons duurzaam ondernemen komt neer op zorg dragen voor de maatschappij rondom ons, niet enkel voor de mensen maar ook voor de planeet.”

MVO

Probeer Susanova gratis uit!

Wilt u meer dan alleen nieuws? Al onze plusartikels, reportages en analyses lezen? Kies dan voor een proefabonnement van een maand!