Partnerinterview

“Binnen 20 jaar moet Vlaanderen aan de top staan van enkele groene en duurzame chemieniches”

“Energie is een onmisbare grondstof voor de chemische sector, maar tegelijk kan onze sector ook een doorslaggevende rol spelen in het oplossen van het klimaatvraagstuk.” Aan het woord is Jan Van Havenbergh, managing director bij Catalisti, de speerpuntcluster die samenwerking en innovatie binnen de Vlaamse chemie- en kunststoffensector stimuleert.

Dit artikel maakt onderdeel uit van het dossier:
Groene Chemie
Margot Kennis | 3 september 2018
Havenbergh 08Met Haven
© Marco Vellinga Fotografie Oosterbeek

Dit artikel kwam tot stand in samenwerking met onze partner Catalisti - www.catalisti.be

Volgens Van Havenbergh kunnen de Vlaamse chemiebedrijven binnen twintig jaar aan de top staan van bepaalde niches binnen de duurzame chemie. “Al zullen we de innovatiedrive in Vlaanderen daarvoor moeten blijven aanzwengelen.”

Milieuvriendelijke stoffen met nieuwe functies

Hoe wordt ‘groene chemie’ binnen Catalisti precies ingevuld?

“Met Catalisti willen we innovatie ondersteunen in vier deelsectoren van de chemie: hernieuwbare chemicaliën, nevenstromen, nieuwe componenten en nieuwe processen. Elk van die deelsectoren heeft wel een doorsnede met de groene chemie (chemicaliën op basis van hernieuwbare grondstoffen, red.), al is de algemene noemer duurzaamheid.”

“We merken dat bedrijven vandaag vooral interesse tonen voor de grondstoffentak van de groene chemie. Biomassa, als basis voor unieke componenten, biedt de bedrijfswereld immers tal van voordelen. Ofwel gaat het om componenten die bedrijven vandaag niet uit fossiele grondstoffen, zoals petroleum, kunnen halen: compleet nieuwe stoffen met nieuwe functionaliteiten dus. Ofwel gaat het om milieuvriendelijke alternatieven voor chemische componenten die vandaag veel afval en energieverbruik met zich meebrengen.”

Catalisti heeft verschillende projecten rond groene chemie lopen. Bepalen jullie de invulling zelf of leggen jullie daarvoor jullie oor te luisteren bij de Vlaamse bedrijven?

“Een beperkt aantal projecten werd opgestart vanuit onze eigen vier thema’s of vinden hun oorsprong in ideeën die kennisinstellingen aan de bedrijfswereld hebben aangereikt. Wetenschappelijk onderzoek naar lignine, een basisbestanddeel van hout en een bijproduct van de papierindustrie, is een goed voorbeeld van dat laatste. Maar het overgrote deel van onze projecten is een rechtstreeks gevolg van vragen afkomstig uit de Vlaamse chemie- en kunststoffensector. Meestal gaat het om bedrijven die natuurlijke alternatieven voor chemische componenten zoeken. Samsonite of Beaulieu International Group, bijvoorbeeld, die biogebaseerde plasticcomponenten in hun producten willen verwerken. Of neem een bedrijf als 3M, dat erin geslaagd is om een fluorcomponent die regenjassen waterafstotend maakt, te vervangen door een fluorvrije samenstelling met een hoog biogehalte en een uitstekende wasbestendige, waterafstotende werking.”

Shift naar hernieuwbare energie

Merken jullie dat de concrete invulling van het begrip ‘groene chemie’ evolueert?

“De voorbije vijf jaar zien we een shift, die het laatste half jaar alleen maar versnelt. Onze eerste Catalisti-projecten, vijf jaar geleden, draaiden stuk voor stuk rond hernieuwbare chemicaliën - groene chemie in de engste betekenis van het woord dus. Tegenwoordig merken we dat de focus veel meer op duurzame chemie in de brede zin ligt. Vooral energiegebruik wordt daarbij steeds belangrijker. Dat is geen toeval: ons klimaat staat vandaag steeds meer onder druk, net als het gebruik van fossiele energiebronnen. De chemie is een grote energieverbruiker binnen de industriële sector. Steeds meer chemische bedrijven vragen zich dan ook af hoe ze energievriendelijker te werk kunnen gaan.”

Is het vandaag al duidelijk hoe de chemische sector zijn energieverbruik kan verminderen?

“Ten eerste door te experimenteren met groene chemische processen, die minder energie verbruiken. Maar ook door chemische processen over de volledige productieketen te herbekijken. Chemie is een complexe opeenvolging van verschillende stappen: grondstoffen bewerken en voorbereiden, het eigenlijke chemische proces uitvoeren, het resultaat opzuiveren en het eindproduct toepasbaar maken. In iedere stap van dat proces zit potentieel voor vergroening of verduurzaming.”

“Daarnaast kan de chemische sector een belangrijke rol spelen in het onderzoek naar CCU, waarbij CO2 omgezet wordt naar een brandstof of andere nieuwe componenten. De energie- en klimaatkwestie stelt de chemiesector voor een zeer grote uitdaging. Maar het biedt ons ook de kans om een betekenisvolle rol te spelen in een van de grootste vraagstukken van onze tijd. De chemiesector is namelijk de enige die CO2 kan afvangen en kan converteren naar een nuttige component. Al zal er nog veel doorgedreven onderzoek nodig zijn eer CCU een economisch interessante en haalbare piste wordt.”

Havenbergh 05Achtergrond Boot

“Vandaag is de chemiesector voor zijn grondstoffen grotendeels afhankelijk van petroleum. Waarom kijken we eens niet naar alternatieve grondstoffen, zoals suikerbiet?”

Jan Van Havenbergh (Catalisti)
© Marco Vellinga Fotografie Oosterbeek

Unieke voortrekkerspositie

Wat heeft de Vlaamse chemiesector precies te winnen bij groene chemie?

“Onze chemiesector kan een unieke voortrekkerspositie verwerven in een aantal niches van de groene en duurzame chemie. Ik denk bijvoorbeeld aan de productie van aromatische koolwaterstoffen of aromaten. Aromaten zijn fundamentele chemicaliën, die de basis vormen voor de productie van een heel gamma aan chemische producten en wereldwijd een enorme markt vertegenwoordigen. Momenteel worden aromaten geproduceerd op basis van aardolie en zijn er geen alternatieve feedstocks op industriële schaal voorhanden. Vlaamse onderzoekers en bedrijven werken momenteel aan de ontwikkeling van bioaromaten op basis van lignine. Die bioaromaten kunnen traditionele aromatische koolwaterstoffen vervangen. De Vlaamse chemiesector bezit vooral veel potentieel voor de ontwikkeling van unieke componenten die via de traditionele synthetische weg (bijvoorbeeld vanuit aardolie) niet maakbaar zijn. We zijn binnen Catalisti bezig met een aantal projecten die dat potentieel verder uitbouwen, van voorzichtig basisonderzoek tot actieve bedrijfsparticipatie. Het einddoel is om een Vlaamse pilootinstallatie op poten te zetten rond de groene ontwikkeling van unieke componenten.”

“Daarnaast kan de verduurzaming van de chemische sector ons helpen om controle te krijgen over onze grondstoffen. Vandaag is de chemiesector voor zijn grondstoffen grotendeels afhankelijk van petroleum. Waarom kijken we eens niet naar alternatieve grondstoffen, zoals suikerbiet? Niet alleen is suikerbiet een van de meest efficiënte gewassen om CO2 uit de lucht te halen, Vlaanderen is ook een wereldspeler op het vlak van suikerbietkweek. Uiteraard is het cruciaal om op zoek te gaan naar een duurzaam evenwicht tussen bietenkweek voor de voedingssector en de chemische sector. Ook CO2, als grondstof dan, biedt de chemische sector de mogelijkheid om minder afhankelijk te worden van fossiele grondstoffen. Mocht de Vlaamse chemiesector minder grondstofafhankelijk worden, dan betekent dat ook goed nieuws voor de Vlaamse kunststoffenbedrijven, die vandaag volledig gebaseerd zijn op de petrochemie.”

Wordt de ‘groene’ kennis waarover de Vlaamse chemiesector beschikt al gevaloriseerd op internationaal vlak?

“Nee, in tegenstelling tot Nederland hebben wij nog geen volwaardige start-upbedrijven die de duurzame biotechnologie al internationaal valoriseren met een significante omzet. Projectmatig wordt die kennis wel al benut. Het Catalisti-project rond vertakte alcoholen, waarbij onder meer Proviron, 3M en Ecover zijn betrokken, is daar een goed voorbeeld van. Maar zo zijn er ondertussen al tientallen voorbeelden.”

“Wel bekijken bijna alle Vlaamse chemiebedrijven vandaag de mogelijkheid om hun processen (deels) te vervangen door groene en ook duurzame procedés. Er zijn ook al een aantal bedrijven die die conversie naar het buitenland exporteren, wat een voorbeeld kan zijn van een toekomstig businessmodel.”

“Vlaamse bedrijven zijn ook volop op zoek naar groene alternatieven voor hun productcomponenten. Dat zien we aan de interesse vanuit de industrie voor onze projecten rond biogebaseerde grondstoffen: die blijven tot op vandaag de belangrijkste trekpleisters voor bedrijven. Of ze die biogebaseerde alternatieven ook effectief gaan gebruiken, hangt af van de complexiteit van het ontwikkelingsproces. Hoe hoog ligt de investeringskost? Is de biologische (rest)stroom qua prijs competitief met fossiele grondstoffen? Met dat soort nieuwe variabelen leert de Vlaamse bedrijvensector vandaag stap voor stap omgaan.”

“Onderzoeksinstellingen als imec en VIB staan vandaag aan de top van hun niche omdat ze kunnen verder bouwen op de kennisfunderingen die decennia geleden gelegd werden”

Jan Van Havenbergh (Catalisti)

Duurzaam van grondstof tot eindproduct

Hoe helpt Catalisti bedrijven concreet om hun processen en producten te verduurzamen?

“Al onze leden krijgen een accountmanager toegewezen die hun innovatieparcours nauwgezet opvolgt en stimuleert. Daarbij ligt de nadruk op duurzame vernieuwingen. Vaak gebeurt dat in samenwerking met andere bedrijven op hun economische waardeketen. Daarnaast wijzen we bedrijven op innovatieve opportuniteiten, via onze kennispartners: de Vlaamse universiteiten, VITO, Biobase Europe Pilot Plant, Centexbel en Sirris … Zij reiken regelmatig innovatief onderzoek aan dat interessant kan zijn voor de Vlaamse chemiebedrijven. Catalisti doet ook aan trendwatching: welke evoluties op het vlak van duurzaamheid kunnen interessant zijn voor onze leden?”

“In een tweede luik zetten we zelf projecten op poten, die deels via Catalisti en deels via het Vlaams Agentschap Innoveren en Ondernemen (VLAIO) gefinancierd worden. Binnen die projecten spelen we een erg actieve rol, als facilitator voor onze leden: werkpakketten definiëren, de juiste kennispartners selecteren, projectdossiers redigeren … Tot slot geven we bedrijven een duwtje in de rug richting internationale innovatie, door hen wegwijs te maken in de verschillende Europese subsidiefondsen.”

“Om de energietransitie te doen slagen is het noodzakelijk dat alle leden uit de waardeketen – van grondstof tot eindproduct – duurzamer te werk gaan. Daarom is het positief dat onze organisatie een honderdtal leden telt, een amalgaan van grote, bekende bedrijven en kleine, lokale start-ups. Onze leden blijven trouwens niet beperkt tot de chemische of de kunststofverwerkende sector. Ook bedrijven uit de bredere waardeketen, zoals afvalverwerkers Indaver, Suez en Vanheede en verschillende cosmetica- en voedingsbedrijven, zijn vandaag lid van Catalisti.”

Reiken naar de maan

De Vlaamse chemiesector behoort vandaag tot de wereldtop. Wat heeft de sector nodig om die positie, ondanks alle uitdagingen, te behouden?

“In eerste instantie wijzen Vlaamse chemiebedrijven ons meermaals op een groeiend tekort aan geschoold personeel. Dat is fundamenteel voor deze voor Vlaanderen zeer rendabele sector.”

“Daarnaast moeten we onze toppositie op het vlak van chemische infrastructuur blijven bewaken. Daarvoor zullen we meer moeten gaan investeren in infrastructuur voor nieuwe duurzame chemie. En uiteraard is het belangrijk om de innovatiedrive in Vlaanderen voortdurend aan te zwengelen. Onderzoeksinstellingen als imec en VIB staan vandaag aan de top van hun niche omdat ze kunnen verder bouwen op de kennisfunderingen die decennia geleden gelegd werden. Voor de nieuwe, duurzame chemie zal die innovatiedrive alleen maar belangrijker worden.”

“Daarom investeren we met onze sector – zowel de bedrijven als de kennispartners – proactief in de opbouw van unieke product- en productiekennis. Die moet ons binnen tien à twintig jaar toelaten om unieke competenties uit te spelen, die de toekomstige sector van de chemie en de kunststoffen zullen dragen en economisch succesvol maken. De kennis daartoe is aanwezig en de bedrijven zijn ook bereid om hun strategische roadmaps te delen. Dat alles moet onze sector in transitie toelaten om ambitieuze en unieke moonshot-doelstellingen te definiëren en met de juiste steun te realiseren.”

Probeer Susanova gratis uit!

Wilt u meer dan alleen nieuws? Al onze plusartikels, reportages en analyses lezen? Kies dan voor een proefabonnement van een maand!